گورستانها و يادگارهاي انگليسيها در بوشهر

سردنيس رايت ترجمه و نگارش: عبدالکريم مشايخي

 مقدمه

مقاله حاضر با عنوان «  گورستانها و يادگارهاي انگليسيها در ايران »  که توسط   « سر دنيس رايت»

 مولف کتابهاي  « ايرانيان در ميان انگليسيها »  و « انگليسيها درميان ايرانيان »   نگاشته شده و در مجله ايران جلد 36 به سال 1998 م/ 1419 ه ق به چاپ رسيده است يکي از مقالات ارزشمندي است که بخشي از آن به معرفي قبور انگليسيها در بوشهر اختصاص يافته است . اين مقاله که جناب دکتر شيخ الاسلامي صاحب کرسي ايران شناسي در دانشگاه آکسفورد لندن براي آقاي سيد قاسم ياحسيني دوست فرزانه ام ارسال داشته بود توسط ايشان در اختيار بنده قرار گرفت، تا ضمن ترجمه با توضيحاتي آن را به چاپ رسانم . در اينجا ضروري مي نمايد از آن دو بزرگوار تشکر و قدرداني نمايم.
شايان نگرش است که با تکيه بر نوشتار سر دنيس رايت گورستانهاي محله بهمني بوشهر و کليساي گريگوري از جمه اماکن تاريخي هستند که کشته شدگان متجاوز انگليسي در سال 1856م/1373 ه ق و جنگ جهاني اول ( 18 – 1914 م/ 37-1333 ه ق ) در آن مکانها مدفون شده اند. و از جهاتي يادگار مقاومت دلير مردان خطه جنوب ايران، سرهنگ باقر خان تنگستاني و شهيد رئيس علي دلواري است که در مصاف با متجاوزان استعمارگر به مقاومت و ايثار پرداختند. عمران و بازسازي گورستان انگليسيها در محله بهمني بوشهر توسط سازمان ميراث فرهنگي اقدامي ارزشمند در تجليل و بزرگداشت از فداکاريهاي مردم استان بوشهر و درس عبرتي براي همه متجاوزان به اين مرز و بوم خواهد بود.
بوشهر از سال (1857 – 1778 م/1274 – 1192 ه ق) ستاد مرکزي کمپاني هند شرقي انگليس در خليج فارس بود و تا سال 1946 م/1366 ه ق به عنوان مقر باليوز انگليس که هيات قنسولي آن توسط حکومت انگليسي هند تعيين مي شد.
در منطقه داخلي و خارجي بوشهر سه گورستان موجود است که انگليسيها در آن مکانها مدفون هستند. (1)
* کليساي گئورگ مقدس ارامنه ( کليساي گريگوري )(1)
يک سياح انگليسي در سال 1966 م/1386 ه ق از شماري قبرهاي افراد بريتانيايي گزارش کرده که از سال 1856 م/1273 ه ق در حياط گورستان مدفون شده اند . همچنين از سه لوح ديواري در داخل کليسا ياد کرده که به رسم يادگاري افسران کشته شده در جنگ 57 – 1856 م/74-1373 ه ق بين دولتهاي ايران و انگليس در آنجا نگهداري مي شود. (1)     با اين وجود سر آنتوني پارسونز (4) که ده سال بعد از کليسا ديدن کرده فقط سنگ قبرها و يادگاريهاي افراد ذيل را معرفي کرده است.
1 – جان آرنوت gohn Arnot افسر مهندس .
2 – ام . جي . برد. M.g.Bird از ساندرلند تاريخ فوت 14/10/1890 م در برازجان ( در خدمت شرکت معدني ايران بوده است.
3 – ماتئو کوتز matthewooates اهل بلفاست تاريخ فوت 9/8/1871 م سن 35 سال علت مرگ سکته در دريا فرمانده ناو سلطنتي مولا.
4 – نيوکام . جي . بي . سي. ادوارد newcom.be.g.c.edwards  تاريخ فوت 10/11/1893 م سن 42 سال.
5 – جان فرگوسن john ferguson   از گريناک تاريخ فوت 29/2/1869 سن 36 سال ( سر مهندس خط کشتيراني هند و انگليس).
6 – ويکتوريا گلزاد viectoria goolzad  تاريخ فوت 4/3/1916 سن 77 ساله
7 – چارلز آرتور گرانت charles Arthur grant  تاريخ فوت 24/9/1877 سن 7 ماهه پسر سرگرد چارلز گرانت .
8 – جوزف گريگوري Josef Gregory  تاريخ فوت 17/5/1877 م.
9 – ورکام گريگوري Gregory verkom  تاريخ فوت 22/7/1894 م. سن 43 سال .
10 – کارولين هيوارد carolin Hayward  تاريخ فوت 19/10/1959 م . سن 64 سال بيوه دکتر ويليام هيوارد .
11 – ا. ام.جي. لوکاس A.M.j.lucas  تاريخ فوت 12/6/1906 م سن 58 سال .
12 – ريپما لوکاس Ripima lukus  تاريخ فوت 13/8/1896 م سن 44 سال همسر فرد بالا .
13 – ستوان جان مکلود  t.john Makleod تاريخ فوت  16/9/1823 م سن 29 سال نماينده کمپاني هند شرقي انگليس.
14 – ميزايل .اس . ملکوم Mesail.s.Malclm  تاريخ فوت 17/7/1877 م سن 32 سال .
15 – سارا ملکوم .Malclm  Sara تاريخ فوت 29/11/1902 م .
16 – اليزابت ملکوم  .Malclm  Elizabeth  متولد بوشهر تاريخ فوت 27/2/1909 سن 75 سال يادگار آراتون ملکوم .
17 – ست سيمون نهاپيت Set Simon Nahapiet  تاريخ فوت 21/5/1878 م سن 8 ماه .
18 – ماري فرانس پريدو Mary Fraces Prideax تاريخ فوت 1/8/1877 سن 33 سال . همسفر سرهنگ دوم پريد نماينده سياسي مقيم .
19 – جورج . اف. سيمون george.F.Simpson hc hule  در گذشته 11/8/1898 سن 40 سال روي کشتي کيلنا در بوشهر.
20 – ستوان وارن واترسون L.T.W.B.Warren and M.C. Utterson جمعي هنگ بيستم بمبئي به علت جراحاتي که در قلعه ريشهر در سال 1856م/1273 ه ق بر انه وارد شد کشته شدند.


1 – نويسنده مقاله (دنيس رايت) از سه گورستان ياد کرده اما به معرفي مقابر و کشته شدگان دو گورستان اقدام نمود است . گورستان سوم قبرستان ژنرال مي باشد قبرستان ژنرال معروف به (جرنيل) در خيابان توحيد بوشهر پشت اداره برق قرار دارد. اين قبرستان در زميني محصور قرار دارد . که طبق تقاضانمه قنسول انگليس در سال 1320 در دفتر ثبت اسناد و املاک بوشهر به ثبت رسيده است . اين گورستان ارامگاه تعداي از کشته شدگان جنگ 1856م/1273 هق ايران و انگليس مي باشد که در بين آنها يکي از ژنرال هاي برجسته انگليس نيز مدفون است.
2 – کليساي گريگوري بوشهر در سال 1819م/1235 ه ق به وسيله خانواده آوديان که از خانواده هاي سرشناس ساکن بوشهر بودند ساخته شد. کليسا در وسط شهر بوشهر و در محله شنبدي در زميني نسبتا وسيع ساخته شد و انگليسها نيز بخشي از هزينه ان را متحمل شدند کليسا به شکل صليب مي باشد و در داخل آن کتيبه هاي مرمر به کار رفته بود و در جلو آن گورستاني به مساحت 400 تا 500 متر براي دفن مردگان تخصيص داده شده بود .
 بررسي کتيبه ها و سنگ نبشته هاي قبور بر جاي مانده نشان مي دهد که از آغاز تاسيس تا پايان جنگ جهاني دوم اموات مسيحيان در اين بخش از کليسا دفن شده است . اين قبور ارزش هنري بالايي داشتند و از جمله ميراث هاي غني و فرهنگي بوشهر محسوب مي شوند که انتظار مي رود. سازمان ميراث فرهنگي بوشهر نسبت به احياء مجدد کليسا و گورستان آن اهتمام لازم مبذول نمايند.
3 – از الواح سه گانه در کليساي گريگور مقدس بوشهر فقط يک لوح باقي مانده که آن لوح در بخش موزه بنياد ايران شناسي شعبه استان بوشهر نگهداري مي شود و متن انگليسي ان چنين است:
ياد بود
ستوان وارن واترسون جمعي هنگ بيستم بمبئي که به علت جراحاتي که در هجوم به قلعه ريشهر در 9 دسامبر 1856 /1273 ه ق بر آنها وارد شد کشته شدند .
4 -  قبرستان مسيحيان بريتانيايي در محله بهمني بوشهر اين قبرستان در ابتداي خيابان محله دواس قرار دارد . دقيقا مشخص نيست که اين قبرستان متعلق به چه دوره اي است ليکن بيشتر پژوهشگران تاريخي را نظر بر آن است که تعدادي از سنگ قبرهاي اين گورستان متعلق به جنگ 1856 /م1273 و زمان رئيس علي دلواري است . در سال 1375  ه ش گورستان از سه بخش تشکيل مي شد .
قسمت اول آن بدون حصار بود که در اين بخش 31 قبر به چشم مي خورد . قسمت هاي دوم و سوم داراي حصار و در بود که در قسمت دوم 19 قبر و در قسمت سوم تنها يک قبر ديده مي شد. که جمعا 51 قبر باقي مانده بود که اغلب قبور با سيمان مشخص شده و تنها چند سنگ قبر از نما بود.

بخش اعظم قبرستان در فاصله سالهاي 1358 ه ق در طرح توسعه منطقه بهمني به خاک مسکوني مبدل شد .

از اسناد موجود در بايگاني اداره ثبت اسناد بوشهر چنين بر مي آيد که در سال 1319 ه ش براي قبرستان انگليسيها در منطقه بهمني دو درخواست ثبت صورت گرفته است يکي از جانب کنسول انگليس (ت.وي.راجرز T.V.Ragierz  که در آن زمان در بوشهر ماموريت داشته و ديگري از طرف اداره فرهنگ و اوقاف بنادر جنوب از زمين مربوطه به نام (مسجد نصاري) نامبرده شده است و در آگهي روزنامه اي نيز که در آن زمان چاپ گرديده و براي افراد ذينفع چاپ شده از آن مکان به صورت (اداره اوقاف يک باب مسجد به شماره 1311) ذکر شده است
کنسول انگليس در بدو امر به علت نام بردن از قبرستان در مسجد دواس متوجه موضوع نشده و در نتيجه مراحل ثبت قانوني به نام ( اداره فرهنگ و اوقاف بنادر جنوب ) انجام مي شود و ليکن در لحظه نهايي و اخذ سند پرانتزي بالاي درخواست با رنگ خودنويس سبز مندرج گرديده که در جاي مشخصات ملک و محل آن عبارت زير تصحيح گرديده :

( ششدانگ يک باب مسجد معروف به مسجد نصاري 1311 )
قبرستان انگليسيها يکي از اماکن تاريخي و ديدني شهر بندري بوشهر مي باشد که داراي سنگ قبرهاي ارزشمندي بوده ليکن در بحبوحه پيروزي انقلاب اسلامي به دليل سودجويي فرصت طلبان و بي توجهي مسئولين وقت بعضي از مردم از آن سنگ قبرها در بناي ساختمان خود استفاده کرده و امروزه گورستان در معرض تخريب کلي قرار گرفته است. 

 
گورستان ريشهر (1)
اين گورستان که در ضلع غربي شبه جزيره بوشهر قرار دارد ، بعد از اينکه اجساد مقتولين جنگ جهاني اول و دوم در سال 1963 م / 1383 ه ق به تهران منتقل شدند به صورت متروک باقي ماند . يک سياح در سال 1966 م / 1386 ه ق از 30 تا 40 گورستان گزارش کرده، که بسياري از آنها غير قابل شناسايي بوده و تاريخ روي آن قبور از سال 1815 م/1231 ه ق به بعد بوده که در آنجا مدفون شده اند .
سياح ديگر در سال 1976 م/1397 ه ق بقاياي سنگ مرمرهاي بزرگي مي بيند که اسامي افراد و نام هنگ هاي خدمتي آن ها بر آن سنگ ها نقر شده بود . همچنين از گروه زيادي از مقتولين جنگ جهاني اول گزارش کرده است . اما بيشترين تلفات ( کمتر از 50 نفر ) مربوط به جنگ شش ماهه ايران و انگليس در سال 57- 1856م/1274- 1273 ه ق مي باشد، که در حمله به قلعه بوشهر در 9 دسامبر 1856م/ 1373 هق کشته شدند ( سرتيپ استاپفورد جمعي هنگ 64 . سرهنگ مالت سواره نظام بمبئي ، ستوان وارن واترسون جمعي هنگ پياده نظام بومي بمبئي ، همچنين ستوان فرانکلند جمعي پياده نظام  سبک اسلحه اروپايي و 18 نفر ديگر که آنها در جنگ خوشاب (منطقه اي در فاصله 10 کيلومتري برازجان ) در تاريخ 8 فوريه 1857 م/ 1374 ه ق مقتول شدند . ژنرال استاکر و دريادار اترسي که هر دو فرمانده هاي دريايي و زميني بودند  يکي بعد از ديگري به گونه اي غريب اقدام به خودکشي کردند که قبور آنها نيز در همين گورستان است.

1 – اين گورستان در محله بهمني بوشهر قرار دارد . نگارنده مقاله اشتباها ريشهر ناميده است . 

http://pgbrci.ir/old/pages/old/poplab/culture/goor.htm

Design: Tohid Niknami www.niknami.ir