ابعاد شخصیت دكتر مظفر بقایی در یك نگاه


 دكتر مظفر بقایی كرمانی یكی از مشهورترین رجال سیاسی تاریخ ایران معاصر است كه نام او با وقایع و حوادث فراوانی در هم تنیده شده است. از هر منظری به تحولات تاریخ ایران دهههای بیست شمسی به این سو نظر افكنیم، نمیتوانیم نام او را حذف نماییم. در مورد بقایی قضاوتهای فراوانی صورت گرفته كه در تحلیل نهایی هیچ كدام آنها نمیتواند طرحی جامع از رفتار و كردار سیاسی او ارائه كند، زیرا لایههای تشكیلدهنده شخصیت و رفتار سیاسی بقایی پیچیده و متعدد است. این مقوله از سویی با پیچیدگی تاریخ معاصر ایران مرتبط است كه لاجرم شخصیتهای پیچیده سیاسی بین المللی بازیگران آن بودهاند، و از سویی دیگر نیازمند شناسایی فرایندها و شخصیتهای موازی دیگری است تا فهم رفتار سیاسی رجالی مثل بقایی را تسهیل نماید.
انواع و اقسام تعابیر در وصف زندگی و رفتار و كردار سیاسی بقایی به كار گرفته شده كه بهترین آن تعبیری است كه جواد جعفری با عنوان «مرد شگفتانگیز سیاست ایران» به كار برده است. شگفتی رفتار سیاسی بقایی امری است كه حتی صدیق ترین وفاداران او در مقاطع گوناگون تاریخی آن را به نحوی از انحا بیان داشتهاند. برای شناخت مرد شگفتانگیز مورد نظر ما، البته تأملات و مطالعات زیادی لازم است كه از عهده كسانی معدود بر میآید. لازمه هرگونه مطالعه و تأمل در تحقیق تاریخی «فاصله گرفتن» از موضوعی است كه تحقیق در مورد آن انجام میشود. بدون فاصله گرفتن به مفهوم علمی، راه بر شناسایی مسدود میشود، زیرا از نظر فلسفی هر پدیدهای وقتی میتواند مورد شناسایی قرار گیرد كه «موضوع» شناسایی واقع شود، در این مسیر البته باید تعلقات و وابستگیها جای خود را به دید خشك علمیدهد، چه در غیر این صورت شناختی ظهور نخواهد كرد.
گرچه بقایی چهرهای آشنا برای سیاستمداران، مورخان و محققان تاریخ معاصر ایران بوده، لیكن هیچ اثر مستقل و در خور توجهی چه از سوی مخالفان و چه از سوی طرفداران او منتشر نگردیده است. به همین دلیل و به رغم شهرت فراوان، هنوز قضاوتهای سطحی در مورد او فراوانند، عدهای به دلیل نام حزب او كه زحمتكشان ملت ایران نام دارد، وی را سیاستمداری چپگرا میدانند، عدهای دیگر به  همین دلیل حتی وی را تودهای تلقی میكنند؛ غافل از اینكه بقایی هرچه بود، تمام عمر از حزب توده نفرت داشت. عدهای دیگر بقایی را رجلی آزادیخواه و لیبرال تلقی مینمایند و گروهی هم وی را مردی میدانند كه در فعالیت سیاسی خود از انگیزههای مذهبی بهره میگرفته است. علت این قضاوتها همه در آن است كه بقایی رجلی بود كه در مقاطع گوناگون تاریخی و بسته به موقعیت از ابزارهای لازم برای پیشبرد اهداف سیاسی خود بهره میگرفت، نمیتوان هیچ اصل ثابتی را در فعالیتهای او مفروض گرفت و مدعی شد او در مقطعی خاص به فلان اصل ثابت باور داشته است.
یكی از علل پیچیدگیهای رفتار سیاسی بقایی این است كه وی با جریانها، رجال سیاسی، نهادهای اطلاعاتی نظامی و غیر نظامی، روزنامه نگاران، هنرمندان و حتی باندهای سیاه مرتبط بوده و از هر كدام از آنان در راستای هدفی خاص بهره برده است. پس بدون شناخت این جریانها راه بر تحلیل شخصیت و رفتار سیاسی او بسته است. اما اگر تمام اطلاعات لازم در این زمینه هم به دست آیند، باز هم پیچیدگی رفتار او به قوت خود باقی است. علت در این نكته نهفته است كه نظر و عمل بقایی در مقاطع مهمی از زندگی سیاسی او با هم تناقض دارند، كشف راز و رمز این تناقضها كلید ورود به هزار توی فعالیتهای او به شمار میآید. بقایی اغلب اوقات در مقام سخن چیزی را به زبان میآورد كه آن سخن با رفتار عملی او تمایز و حتی همانطور كه گفتیم تناقض داشت. چطور ممكن بود اجتماع نقیضین در شخصیتی سیاسی در لحظهای واحد ظهور كند و از او شخصیتی شگفتانگیز خلق ننماید؟ برای كسی كه در مورد زندگی رجال سیاسی ایران و هر جای دیگر جهان تحقیق میكند، كشف تناقض در نظر و عمل یكی از مهمترین گامهاست؛ بهعبارت بهتر وظیفه مورخ نشان دادن تناقضات موجود در امری تاریخی و یا شخصیتی سیاسی است. وجود تناقض در هر امری نشان از ظهور امری خلاف آمد و شكل گیری مقولهای است خلاف عادت. برای یك انسان معمولی وانمود ساختن خویش به عنوان موجودی كه حقیقتاً چیز دیگری است، امری است ناممكن؛ لیكن برای یك سیاستمدار حرفهای این نخستین گام عرصه سیاست است. بدون تردید بقایی مرد میدان این عرصه بود، او در مقاطع فراوانی از زندگی سیاسی اش، خویش را به گونهای خاص معرفی میكرد؛ اما در نفسالامر و دنیای حقیقی چیز دیگری بود. كشف علل و عوامل و راز این رفتار نخستین گام در شناسایی كردار سیاسی دكتر مظفر بقایی است.
اما نكته مهمتر دیگری هم وجود دارد و آن ارتباطات پیچیده بقایی است با محیط سیاسی پیرامون خود.
شناخت محیط سیاسی كه بقایی در آن تنفس میكرد، یكی از مراحل عمده برای فهم كردار سیاسی اوست، كما اینكه شناخت شبكه یاران و دوستان او ضرورت درجه نخست در كشف شخصیت شگفتانگیز او دارد.
در هر مقطع از زندگی سیاسی بقایی، شبكهای از یارانش او را احاطه كرده بودند: از عوامل اداره آگاهی شهربانی گرفته تا روزنامه نگاران، از عوامل ركن دو ارتش تا عناصری از باندهای تبهكار، از عناصر سیاسی كه همیشه در سخن مورد حمله بقایی قرار میگرفتند تا دربار محمدرضا پهلوی؛ اینها همه و همه باعث پیچیدگی بیشتر رفتار سیاسی او میشدند. این موضوع در منابع منتشر شده و اسناد بازتاب فراوانی داشته است. رفتار سیاسی او به هیچ وجه قابل پیش بینی نبود، كسی نمیدانست او تا دقایقی دیگر چه واكنشی نشان می‌ دهد، این امر بزرگترین نقیصه برای یك سیاستمدار است. درست است كه در غرب جدید از ماكیاولی تا مترنیخ گفتهاند سیاستمدار كسی است كه در دل چیزی داشته باشد و در عمل خلاف آن را انجام دهد؛ اما این سخن به هیچ وجه به مفهوم زیر پا نهادن قراردادها و موازین مرسوم و مورد قبول نبوده و نیست.
بقایی استاد شكستن پیمانها بود، او به راحتی سوگند میشكست و به تعهدات خود پشت پا میزد، به آسانی مبدل به شخصیتی تهاجمی میشد و در طرفه العینی مخالف سیاسی خویش را چنان آماج حمله و تحقیر قرار میداد كه در نوع خود بی نظیر بود.
به واقع بقایی دو شخصیت داشت: شخصیتی آشكار كه از او مردی سخنور، آراسته، مبادی آداب، سیاستمدار و روزنامه نگار ارائه میداد، و شخصیتی پنهان كه قدرت تخریب آن شگفتانگیز بود. شخصیت پنهان بقایی او را به عملیات پنهان میكشانید، موضوعی كه در امر سیاست بدیهی است، اما بقایی تا آن اندازه این عملیات را به افراط میكشانید كه همه او را موجودی دسیسه گر میدیدند. بقایی همیشه یارانی داشت كه او را در این لحظات یاری میدادند، آنها وی را به گود سیاست پرتاب مینمودند، اگر انگیزه خود را از دست میداد، او را به ادامه راه تشویق مینمودند و خلاصه اینكه بر شخصیت و كردار و رفتار او كنترلی وصف ناشدنی اعمال مینمودند. آنها از جسارت و تهور بقایی سود میجستند تا مقاصد سیاسی خویش را برآورده نمایند، و وقتی به مقصود میرسیدند او را به حال خود رها میساختند. پس برای شناسایی و فهم رفتار پیچیده سیاسی مظفر بقایی باید به این دسته جریانها و اشخاص و اهداف آنها هم پرداخت، به این شكل است كه میتوان محور مختصات رفتار او را به درستی ترسیم نمود.
گرچه شاید بتوان از طریق كتابها و مقالات منتشر شده، وجه آشكار رفتار سیاسی او را تا اندازهای فهمید، لیكن شناخت وجه پنهان رفتار سیاسی او، نیازمند ابزارها و صلاحیتهای دیگری است.

دكتر حسین آبادیان ، زندگینامه سیاسی مظفر بقایی ، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی ، بهار 1386 ، بخش مقدمه

Design: Tohid Niknami www.niknami.ir