در كنفرانس تهران چه موضوعاتي مطرح شد ؟


در روز 6 آذر 1322 هجري شمسي و در ميانه جنگ دوم جهاني، کنفرانس چهار روزه رهبران سه کشور عضو متفقين يعني فرانکلين روزولت رييس‌جمهوري وقت آمريکا، وينستون چرچيل نخست‌وزير وقت انگليس و ژوزف استالين رييس وقت اتحاد جماهير شوروي، در تهران آغاز به کار کرد.
کشورهاي بزرگ متفق که در جنگ عليه کشورهاي معروف به محور يعني آلمان، ايتاليا و ژاپن در کنار يکديگر قرار داشتند، در مجموع تا پايان جنگ سه کنفرانس مهم در تهران، يالتا و پتسدام تشکيل دادند که در جريان اين نشست‌ها ضمن طرح نقشه‌هاي جنگي و استراتژي نظامي خود در طول جنگ، درباره اوضاع جهان بعد از پايان جنگ و تقسيم ممالک جهان به مناطق نفوذ به توافق‌هايي رسيدند. قسمتي از اين توافق‌ها و قول و قرار‌ها پس از پايان جنگ جامه عمل پوشيد و برخي ديگر موجب بروز اختلاف و سوء‌تعبيرهايي شد که اختلافات شرق و غرب و آغاز جنگ سرد و تقسيم جهان به دو بلوک همگي از اين سوءتعبير‌ها نشات گرفت.
کنفرانس تهران که در فاصله روز‌هاي ششم تا نهم آذر 1322 و همزمان با چهارمين سال جنگ دوم جهاني تشکيل شد، تمام وقت خود را صرف طرح نقشه‌هاي جنگي و مراحل بعدي نبرد تا شکست کامل آلمان و حل مسائل مربوط به بعد از پيروزي را به کنفرانس ديگري موکول کردند. انتخاب تهران براي تشکيل اجلاس رهبران متفقين، از مصوبات وزيران خارجه آمريکا، انگليس و شوروي در مسکو بود. نشست مشترک آنتوني ايدن وزير خارجه انگلستان، کاردل‌هال وزير خارجه آمريکا و مولوتف وزير خارجه شوروي در مسکو در اولين روزهاي آبان 1322، مقدمه اجلاس رهبران سه کشور در تهران بود و انتخاب تهران براي برگزاري چنين نشستي، پيشنهاد استالين بود که با موافقت روزولت و چرچيل مواجه شد.
کنفرانس تهران در محل سفارت شوروي برگزار شد و شاه نيز براي شرکت در کنفرانس ناگزير بود به سفارت برود. در جريان کنفرانس، چرچيل و روزولت حاضر نشدند به ديدار شاه بروند و با وي تنها در محل سفارت ديدار مي‌کردند. ديدار استالين با شاه در کاخ مرمر نيز با تلاش و خواهش يکي از اطرافيان شاه به نام احمدعلي سپهر (مورخ‌الدوله) از مسوولان سفارت شوروي صورت گرفت.
علاوه بر اين با وجود آنکه واشنگتن و لندن، پيشنهاد مسکو را براي تشکيل اجلاس رهبران آمريکا، انگليس و شوروي در تهران پذيرفته بودند ولي به هيچ وجه دولت ايران را در جريان تصميم خود براي تشکيل کنفرانس در تهران قرار ندادند و حتي از مذاکرات خود در کنفرانس نيز خبري به مسوولان ايراني داده نشد. تنها در روز ورود رهبران متفقين، علي سهيلي نخست‌وزير وقت ايران در جريان سفر اين سه قرار داده شد.
در کنفرانس تهران بود که طرح عمليات نهايي براي درهم شکستن نيروي مقاومت آلماني‌ها تهيه شد. همچنين طرح ايجاد جبهه دوم و پياده شدن قواي آمريکايي، انگليسي، کانادايي و فرانسه آزاد در سواحل نورماندي فرانسه در 16 خرداد 1323 و ضد حمله بزرگ ارتش سرخ شوروي به نيروهاي آلمان با هدف بيرون راندن قطعي آلماني‌ها از خاک شوروي در تير 1323 از جمله مسائلي بود که در اين نشست آن‌ها تصميم گرفته شد.
در کنفرانس تهران، در مورد تجزيه آلمان نيز گفت‌وگوهايي به عمل آمد. در جريان اين مذاکرات، روزولت تنها راه مجازات آلمان را تجزيه اين کشور عنوان کرد و چرچيل و استالين هم با اين نظر مخالفت نکردند. با اينکه استالين پيشنهاد کنفدراسيوني کردن آلمان را رد مي‌کرد و آن را تهديدي عليه امنيت مرزهاي شوروي مي‌دانست اما پيشنهاد تجزيه آلمان را به‌عنوان پايه مذاکرات پذيرفت.
بر اساس اسناد و مدارک محرمانه‌اي که بعد‌ها درباره مذاکرات کنفرانس تهران منتشر شد، استالين در اين کنفرانس علاوه بر طرح مباحثي پيرامون مسائل بين‌المللي مرتبط با جنگ، بحث درباره منابع نفتي ايران و کشورهاي ساحلي خليج‌فارس را نيز پيش کشيد و خواستار توافقي درباره تقسيم اين منابع در آينده شد. با اين حال چرچيل با بيان اينکه الان زمان مناسبي براي طرح اين مسائل نيست، گفت که مسائل اقتصادي جهان بايد به طورکلي در پايان جنگ مورد بررسي قرار بگيرد. اما بزرگ‌ترين موفقيتي که در کنفرانس تهران نصيب استالين شد، نزديکي به روزولت و جلب اعتماد او بود که نتايج خود را در مدت باقيمانده جنگ و کنفرانس يالتا نشان داد.
کنفرانس سران سه کشور بزرگ در تهران در اعلاميه پاياني خود که شامل يک مقدمه، 9 فصل و 6 ضميمه بود، استقلال و تماميت ارضي ايران را نيز تضمين کرد و تعهد قبلي انگلستان و شوروي را درباره تخليه ايران به فاصله شش ماه بعد از پايان جنگ مورد تأييد قرار داد، ولي امضا‌کنندگان اين اعلاميه، چندان پايبندي به تعهد خود راجع به ايران نشان ندادند؛ بدين معني که پافشاري انگليس و شوروي بر کسب امتيازات نفتي از دولت ايران و بخصوص اقدام روس‌ها در منوط ساختن خروج نيرو‌هايشان از ايران به اخذ امتياز نفتي درياي خزر، نقض آشکار حاکميت ملي و تماميت ارضي ايران و نقض تعهدات‌شان در اعلاميه يادشده بود.
زماني که استالين اعلاميه احترام به استقلال و حاکميت ملي و تماميت ارضي ايران را امضا مي‌کرد، شهرهاي شمالي ايران در اشغال ارتش سرخ بود و وقتي اعتبارنامه سيدجعفر پيشه‌وري در نخستين روزهاي کار مجلس چهاردهم رد شد، او و قاضي محمد به‌عنوان رهبران دو حزب دمکرات آذربايجان و کردستان با کمک نظامي روس‌ها در دو استان ياد شده، اعلام خود‌مختاري کردند. روس‌ها تا زمان انعقاد قرارداد تأسيس شرکت مختلط نفت ايران و شوروي در 15 فروردين 1325 و تشکيل کابينه ائتلافي با حزب توده در تهران در 10 مرداد 1325، حاضر به خروج از ايران نشدند.
آمريکايي‌ها و انگليسي‌ها هم که در کنفرانس تهران، اعلاميه استقلال و حاکميت ملي و تماميت ارضي ايران را امضا کردند، به راحتي مايل به خروج از ايران نبودند. سه ماه پس از آن در اسفند ماه 1322 دو هيأت انگليسي و آمريکايي از جانب شرکت‌هاي نفتي شوکوني ـ واکيوم و سينکلر آمريکايي و شرکت رويال داچ‌شل انگليسي ـ هلندي به تهران آمدند و هر دو خواستار دريافت امتياز نفت در نواحي جنوب‌شرقي ايران شدند. مذاکرات و حتي حضور نمايندگان مزبور در تهران محرمانه نگاه داشته شده بود و جز چند تن از مقامات بلندپايه دولت کسي از مذاکرات ساعد، نخست‌وزير با آنان اطلاعي نداشت.
انگليسي‌ها زماني نيروهاي خود را از شهرهاي جنوبي ايران خارج کردند که توانستند طيف وسيعي از سياسيون وابسته به خود را در جريان تقلبات انتخاباتي چهاردهمين دوره قانونگذاري ايران به مجلس بفرستند. در همين دوره بود که سيدضياءالدين طباطبايي عامل اصلي کودتاي سوم اسفند 1299، که از 22 سال پيش از آن در خارج از ايران و از جمله 19 سال در اروپا به سر مي‌برد، به خواست انگليسي‌ها به تهران بازگشت و به‌عنوان نماينده به مجلس چهاردهم راه يافت.
کنفرانس تهران که در دوره دوم کابينه علي سهيلي برگزار شد، از ابتدا تا انتها به صورت محرمانه و بدون انتشار اخبار آن برگزار شد. اولين خبر مربوط به اين کنفرانس پس از عزيمت رهبران متفقين به کشور‌هايشان، توسط سهيلي در جلسه مشترک هيات دولت، نمايندگان مجلس و سران لشکري و کشوري در روز دهم آذر 1322 منتشر شد. سهيلي گفت ابتدا از طريق کاردار شوروي در تهران در جريان برگزاري اين اجلاس در تهران قرار گرفتم. وي افزود: «روز 4 آذر استالين و روز 5 آذر روزولت و چرچيل وارد تهران شدند. کنفرانس مشترک آنان روز 6 آذر شروع شد. روز هفتم آذر نشست محرمانه آنان در سفارت شوروي جريان داشت، روز نهم اين نشست خاتمه يافت و اعلاميه مشترک آنان منتشر شد و روز دهم رهبران هر سه کشور از ايران خارج شدند.»
سران سه کشور متفق پس از کنفرانس تهران، در فوريه سال 1945 برابر با بهمن 1323 يعني در ماه‌هاي آخر جنگ، در شهر «يالتا» واقع در ساحل شمالي درياي سياه گردهم آمدند تا بحث پيرامون مسائل مربوط به آينده جنگ و پس از آن را مورد بحث قرار دهند. در کنفرانس يالتا طرفين به توافق‌هاي مهمي دست يافتند.
ادامه جنگ تا شکست کامل آلمان و تسليم بدون قيد و شرط اين کشور، تقسيم آلمان به چهار منطقه اشغالي بين شوروي و آمريکا و انگلستان و فرانسه و تقسيم برلن به چهار منطقه اشغالي و يک راه عبور آزاد به سوي غرب، خلع سلاح کامل آلمان و اجبارش به پرداخت غرامت جنگي، انضمام قسمتي از شرق لهستان به خاک شوروي و ملحق شدن قسمت شرقي آلمان از رود اودرنايسه و پروس شرقي به خاک لهستان، تشکيل حکومت دموکراتيک با انجام انتخابات آزاد در همه کشورهاي آزاد شده، اعلان جنگ اتحاد شوروي به ژاپن و انضمام چند جزيره شمالي آن به خاک خود پس از پيروزي از جمله تصميمات مهم کنفرانس يالتا بود.
سران سه کشور همچنين تصميم گرفتند کشور کره که تحت اشغال ژاپني‌ها بود مورد حمله آمريکا و شوروي واقع شود و مدتي بعد تخليه و مستقل شود. آن‌ها همچنين خواستار پذيرفته شدن منشور آتلانتيک به عنوان اساس روابط کشور‌ها بعد از جنگ شدند. منشور آتلانتيک که در سال 1941 از طرف روزولت و چرچيل صادر شد، عدم تجاوز و عدم تغيير مرزهاي کشور‌ها بدون رضايت مردم آن کشور و حق حاکميت ملي و انتخاب آزادانه حکومت براي همه ملت‌ها و بالاخره همکاري بين‌المللي و آزادي رفت و آمد در دريا‌ها و آبراه‌هاي بين‌المللي را به رسميت شناخته بود. همچنين اين موضوع که به محض پايان جنگ يک سازمان بين‌المللي جديد جايگزين جامعه ملل سابق شده و براي تنظيم اساسنامه آن کنفرانسي ديگر تشکيل شود، از ديگر تصميماتي بود که در کنفرانس يالتا بر آن توافق شد. علاوه بر اصول مورد توافق فوق که رسما اعلام شد، در اين کنفرانس يک رشته توافق‌هاي محرمانه نيز درباره مناطق نفوذ و حريم امنيتي شوروي در اروپا و همچنين وضع لهستان و يوگسلاوي به عمل آمد.
درست سه ماه پس از پايان کنفرانس يالتا جنگ با تسليم بي قيد و شرط آلمان در هشتم ماه مي 1948 پايان يافت و سه ماه بعد از آن با پرتاب نخستين بمب اتمي به سوي هيروشيما در 6 اوت 1945، ژاپن نيز بدون قيد و شرط تسليم متفقين شد.
سران سه کشور بزرگ فاتح جنگ در فاصله پايان جنگ در اروپا و شکست و تسليم ژاپن، ‌بار ديگر در شهر «پتسدام» آلمان شرقي گردهم جمع شدند. در کنفرانس پتسدام که با حضور استالين رهبر اتحاد جماهير شوروي و اتلي نخست‌وزير بريتانيا و ترومن رييس‌جمهوري آمريکا برگزار شد، درباره جزئيات توافق‌هاي يالتا و چگونگي اجراي آن‌ها و همچنين از کار انداختن بقاياي صنايع سنگين و ماشين جنگي آلمان و محاکمه سران نازي در نورنبرگ توافق‌هايي به عمل آمد، ولي درباره آينده اروپا، به خصوص وضع لهستان که روس‌ها درصدد استقرار يک حکومت دست‌نشانده بودند اختلاف نظرهايي بروز کرد. اين اختلاف نظر‌ها بعد‌ها به علت خودداري شوروي از اجراي توافق‌هاي حاصله از نخستين کنفرانس سران در تهران و عدم تخليه ايران از نيروهاي شوروي در مهلت مقرر شدت گرفت و دولت شوروي سرانجام بر اثر تهديد ترومن به مداخله در ايران از حمايت حکومت دست‌نشانده خود در آذربايجان و کردستان ايران دست برداشت. محاصره برلن در سال 1948 و بستن راه‌هاي زميني بين اين شهر و آلمان غربي ضربه مستقيم ديگري به پيما‌ن‌ها و توافق‌هاي زمان جنگ بود که بحران روابط شرق و غرب و تشکيل بلوک‌ها و اتحاديه‌هاي نظامي متخاصم را به دنبال داشت.

http://www.mardomsalari.com/template1/News.aspx?NID=152190

Design: Tohid Niknami www.niknami.ir