روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ در دانشگاه تهران چه گذشت؟

 
در شانزدهمين روز آذر سال ۱۳۳۲ دانشگاه تهران شاهد حمله نيروهاي ارتش به دانشجويان بود كه به كشته شدن ۳ نفر و زخمي شدن ده ها نفر انجاميد. اين اتفاق حدود ۱۰۰ روز پس از كودتاي ۲۸ مرداد سال ۱۳۲۳ و سقوط دولت دكتر محمد مصدق و روي كار آمدن دولت كودتايي فضل الله زاهدي رخ مي داد و به گفته تاريخ نگاران هنوز خشم و افسردگي ناشي از سقوط نخست وزير ملي گراي ايران در فضاي عمومي اين كشور موج مي زد. بريتانيا و آمريكا هم بر اساس مستنداتي كه منتشر شد در اين كودتا ۲۸ مرداد نقش رهبري كننده مستقيم داشتند. فخرالدين عظيمي، پژوهشگر و استاد رشته تاريخ در آمريكا مي گويد در اين زمان درباره موضوع نفت ملي شده ايران كه با تلاش دكتر مصدق به سرانجام رسيد هم مردم نگران بودند كه دولت از اين اقدام روي برگرداند و شرايط را به پيش از ملي شدن نفت بازگرداند. حدود سه ماه پس از ساقط كردن دولت قانوني ايران، مذاكرات محرمانه اي براي تجديد رابطه با بريتانيا كه از زمان ملي شدن نفت قطع شده بود، آغاز كرد.
به اعتقاد آقاي عظيمي اين مسائل باعث شده بود كه فضاي سياسي و اجتماعي پژمرده اي در ايران حاكم باشد اما اين همه ماجرا نيست. در ميانه پاييز سال ۱۳۳۲ هم اعلام شد كه "ريچارد نيكسون" معاون رئيس جمهور آمريكا از طرف دوايت آيزنهاور رئيس جمهور آن كشور به ايران مي‏آيد. نيكسون در نطقي كه پس از كودتاي ۲۸ مرداد در كنگره آمريكا ايراد كرده بود، سقوط دولت محمد مصدق را "پيروزي سياسي اميدبخشي" توصيف كرده بود "كه در ايران نصيب نيروهاي طرفدار تثبيت اوضاع و قواي آزادي خواه شده است." قرار بود معاون رئيس جمهور آمريكا در جريان ديدار از ايران از دانشگاه تهران بازديد كند و دكتراي افتخاري دانشكده حقوق اين دانشگاه را دريافت كند. دانشجويان معترض به حضور آقاي نيكسون در ايران، از دو روز پيش از سفر او در اطراف و داخل دانشگاه دست به تجمعات اعتراضي زدند كه به دستگيري شماري از آنها منجر شد.اما روز شانزدهم آذر، دو روز پيش از ورود معاون رئيس جمهور آمريكا، نيروهاي ارتش با هدف كنترل دانشجويان در اطراف و محوطه دانشگاه تهران مستقر شدند.
 
محمدرضا شاه و ريچارد نيكسون ۱۸آذر حدود صد روز پس از كودتاي ۲۸ مرداد در تهران با يكديگر ديدار كردند
هرچند علي اكبر سياسي اولين رئيس انتخابي دانشگاه تهران، براي جلوگيري از افزايش درگيري و وارد شدن خسارت به دانشجويان، كلاس هاي دانشگاه را در اين روز تعطيل كرد اما در شرايطي كه هنوز تمام دانشگاه از حضور آنها خالي نشده بود، نيروهاي ارتش به قصد سركوب شماري از معترضان وارد محوطه دانشگاه شدند. سرانجام اين اقدام تيراندازي به سوي دانشجويان و كشته شدن سه دانشجوي دانشكده فني در مقابل ساختمان آن دانشكده بود. مهدي شريعت رضوي، احمد قندچي و مصطفي بزرگ نيا سه داشنجوي دانشگاه تهران بودند كه روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ كشته شدند. بر اساس گزارش هاي موجود رژيم شاه به خانواده اين سه دانشجوي اجازه برگزاري مراسم يادبود نداد. يك روز پس از اين واقعه دانشگاه هاي ايران به نشانه اعتراض و خشم دست به اعتصاب و اعتراض زدند، با اين همه به فاصله كوتاهي، يعني روز هجدهم آذر، معاون رئيس جمهور آمريكا هم به تهران آمد و در دانشگاه تهران دكتراي افتخاري هم دريافت كرد. علي اكبر سياسي رئيس دانشگاه تهران هم بر اساس دست نوشته هايش پس از اين واقعه به ديدار محمدرضا شاه رفت و به حمله ارتش به حريم دانشگاه اعتراض كرد. شاه و حكومت او چنان كه دكتر سياسي مي گويد در اقناع و دلجويي از دانشجويان و خانواده هاي كشته شدگان ناكام ماندند و سالگرد اين روز به نمادي براي اعتراض به سركوب و دخالت خارجي و مهمتر از آن گراميداشت دانشجويان آزادي خواه بدل شد. نگراني محمدرضا شاه از فضاي موجود در دانشگاه هاي ايران از همين سال ها آغاز شد و تا انقلابي كه به سقوط او منجر شد ادامه داشت. شاه معتقد بود كه دانشگاه هاي ايران به خصوص دانشگاه تهران، در حال در اختيار قرار گرفته شدن توسط ماركيست ها و طرفداران نظام كمونيستي است. خاطرات رئيس وقت دانشگاه تهران نشان مي دهد كه شاه اصرار داشت شماري از اساتيدي كه به اعتقاد او گرايشات ماركسيستي داشتند، اخراج شوند اما مقاومت رئيس دانشگاه و ادامه بد بيني شاه، روابط دانشگاه و حاكميت را به مرور سنگين تر و بدبينانه تر كرد.
فخرالدين عظيمي پژوهشگر مسائل تاريخي ايران مي گويد شاه چنين اعتقاد داشت، اما هرگز مستندات قابل ارائه اي براي اين ادعا منتشر نشد. به اعتقاد دكتر عظيمي آنچه كه همواره از سوي شاه و حكومت او ناديده گرفته مي شد، علت اعتراض دانشجويان و زمينه هاي آن بود. به اعتقاد تاريخ نگاران، ۱۶ آذر سال ۱۳۳۲ اعتراضات دانشجويي در ايران را آرام آرام به شكل جنبش درآورد و به آن هويت و شكل داد. روز ۱۶ آذر اينك به ياد دانشجويان كشته شده دانشگاه تهران، نام يكي از خيابان هاي همجوار دانشگاه است. گذشت حوادث طي ۵۶ سال از ۱۶ آذر ۱۳۳۲ اين روز را يك روز مهم در تقويم ملي ايرانيان كرده است.

Design: Tohid Niknami www.niknami.ir