ده نقطه عطف مهم در زندگی جمشید آموزگاردر دوران پهلوی

جمشید آموزگار، از نخست‌ وزیران دوره پهلوی، دانش آموخته حقوق و اقتصاد دانشگاه تهران و فارغ التحصیل مقطع دکترای مهندسی هیدرولیک از دانشگاه کرنل که وزیر کشور و رئیس اجلاس اوپک در تهران بود. آموزگار از جمله سياستمدارانی بود كه هم خود او و هم پدرش اكثر سالهای عمر را در خدمت رژيم پهلوی سپری كردند. او بعد ازهویدا به مدت یک سال نخست وزیر ایران بود.
1- ازدواج
آموزگاردراواخر اقامت خود در امریكا با دختری به نام «اولریش» كه آلمانی‌ الاصل و تبعه آمریكا بود و در دانشگاه تحصیل می‌ كرد پیوند زناشوئی بست، اما صاحب اولادی نشدند.  همسر وی در نخستین سال‌های ازدواج به بیماری استخوان دچار شد و غالباً در بستر بیماری بود. تلاش شوهرش برای بهبود او به جائی نرسید. وی زنی ساده‌ دل و محزون بود، به كارهای نیكو و خدمت به بشر میل و رغبتی فراوان داشت. در چند سالی كه در ایران اقامت داشته، هیچ‌ گونه عملی از او دیده نشده كه مغایر با موازین اخلاقی بوده باشد و هیچ‌ گاه به عكس بسیاری از همسران رجال سیاسی در امور كشور دخالت نمی‌ كرده است.
2- همکاری با اصل چهار ترومن 
پس از جنگ بین‌ الملل دوم، آمریكا برای تحكیم پایگاه خود در ایران و توسعه و گسترش نفوذ در این منطقه، سازمانی به نام اصل 4 تأسیس كرد. ظاهراً هدف این سازمان دادن كمك‌های بلاعوض به دولت ایران برای برنامه‌های عمرانی بود. ولی در پشت پرده، پایگاهی برای اعمال سیاست خاص آمریكا در ایران بود. كاركنان ایرانی این سازمان فارغ‌ التحصیلان دانشگاه‌های آمریكا بودند. جمشید آموزگار وارد اصل 4 شد و پس از مدتی كوتاه، معاونت اداره مهندسی بهداشت كه در تخصص او بود، به وی واگذار شد. آموزگار جزء اولین دسته از جوانان طرفدار آمریكا بود كه شغل سیاسی نسبتاً مهمی در حكومت گرفت و آن شغل معاونت وزارت بهداری بود.
 3- پیدا کردن راه اولین پله های ترقی
دكتر جهانشاه صالح كه خود تحصیلكرده آمریكا و از طرفداران سیاست آن كشور در ایران بود، وزارت بهداری را بر عهده داشت. وی درسال 1334 جمشید آموزگار را به معاونت خود برگزید و به این ترتیب اولین سنگ شالوده ترقی سیاسی آموزگار گذاشته شد. در اسناد لانه جاسوسی آمده است:
« در سال 1955 به عنوان معاون وزارت بهداری برگزیده شد. انتصاب او به دو دلیل لیاقت خودش و جلب پشتیبانی پدرش در مجلس سنا از بعضی برنامه های وزارتخانه بود. آموزگار عضو ثابت هیئت های شركت كننده در كمیسیون پیمان اقتصادی بغداد بود و در سال 1965 رهبری گروه كار كمیسیون را به عهده داشت. روشن بینی، حضور قدرتمندانه و نقطه نظرهای مترقیانه اش برجستگی او را نشان داد. وی همچنین كمیته را در كنفرانس 1958 آنكارا رهبری نمود و در نهمین و یازدهمین كنگره جهانی بهداشت شركت جست.» 
جمشید آموزگار سه سال در سمت معاونت وزارت بهداری بود، آنگاه ارتقاء مقام یافت و در1337 در كابینه منوچهر اقبال به وزارت كار منصوب گردید.در سال 1338 سمت او در كابینه تغییر یافت و از وزارت كار به وزارت كشاورزی رفت، قانون اصلاحات ارضی را به تصویب رسانید و تا نیمه سال  1339 در آن سمت باقی بود.
4- وارد شدن به کابینه هویدا
دولت منصور، دولتی با چهره ‏های جوان متمایل به امریكا بود كه با ترور او برچیده شد و آموزگار در دولت جدید به ریاست امیرعباس هویدا در سال 1343 به وزارت بهداری منصوب شد. در اردیبهشت 1344 از طرف نخست‌ وزیر هویدا به وزارت دارائی، كه وزیر نداشت، منصوب شد و قریب 8 سال در رأس این وزارتخانه قرار داشت و قانون جدید مالیات بر درآمد را از تصویب مجلس گذراند.
آموزگار تا سال 1354 در این وزارت فعال بود. در دوران وزارت دارایی، امور مربوط به قیمت‏ گذاری نفت و اوپك برعهده وی نهاده شد و به ‏طور مستقیم با شاه در ارتباط بود. در این سمت بود كه با مسئله نفت آشنا شد و نمایندگی ایران در مجامع بین‌ المللی درمورد تولید و قیمت نفت به او سپرده شد. تدریجاً در این مقام شهرت زیادی در دنیا به دست آورد.
آموزگار كه خود داعیه نخست‌ وزیری داشت، در دوران وزارت دارائی همیشه با هویدا در جنگ و جدال بود و كارهای وزارت دارائی را مستقلاً انجام می‌داد. مبارزه پنهانی آن دو پس از چند سال علنی شد، اما هویدا توانست بخش مهمی از سازمان‌های وابسته به وزارت دارائی را از قلمرو وزارت او جدا كند و از قدرت اجرائی وزارت او به طرز محسوسی بكاهد.
 
5- عملکرد ناموفق در وزارت دارایی
آموزگار در وزارت دارایی با مشكلات عدیده‌ای مواجه بود و مدارك موجود نشان می‌دهد كه گروه عمده كارشناسان و مدیران ارشد وزارت دارایی نسبت به اقدامات آموزگار در آن وزارتخانه اظهار نارضایتی می‌كردند و رشته تخصصی آموزگار را كه هیدرولیك و بهداشت آب بود، برای اداره یك وزارتخانه مالی‌، مناسب نمی‌دانستند.  شكوائیه‌ها و اعلامیه‌هایی از طرف كارمندان آن وزارتخانه در این دوران انتشار یافت كه حاكی ازسوء مدیریت‌، ارتشاء وسوء استفاده  در بخش های مختلف وزارت خانه  از جمله اداره وصول و تشخیص  مالیاتی بود.
تبعیض و توصیه‌های غیر قانونی برای معافیت مالیاتی افراد خاص‌، خروج 17 میلیون دلار از پول كشور و واریز كردن به حساب شخصی خود در بانك سوئیس در 1348ش، انتصاب منسوبین خود به مشاغل مهم از جمله سرتیپ آزموده ـ دایی‌اش ـ به مقام ریاست كل گمركات كشور و تعیین برادرش ـ جهانگیر آموزگار ـ به عنوان رئیس هیئت اقتصادی ایران در امریكا و اظهار ناتوانی در برخورد قاطع با نقش هزار فامیل در وزارتخانه و موارد دیگر، نكات مورد توجه زندگی آموزگار است.
6-  نزدیک شدن  به منظومه محدود قدرت شاه
واگذاری مسئولیت محاسبات محرمانه سازمان برنامه و بودجه و چند وزارتخانه بدون اطلاع سرپرست سازمان برنامه و بودجه به آموزگار و همچنین انتخاب وی به عنوان مشاور نفتی از جانب شاه، قدم‌های مهمی برای پذیرش مسئولیت‌های آتی بود. واگذاری چنین مسئولیت‌های مهم‌، رسمی یا غیر رسمی به آموزگار، وی را به تدریج به منظومه محدود قدرت نزدیك كرد.
در سال 1346 آموزگار در مقام یك كارشناس اقتصادی ایران به مجمع سالانه بانك جهانی و صندوق بین المللی پول راه یافت  و در همانجا به ریاست مجمع سالانه بانك مذكور انتخاب شد. اما مسئولیت مهمی كه موجب شهرت بین‌ المللی آموزگار شد، ریاست هیئت نمایندگی ایران در اجلاسیه‌های اوپك بود. این سمت در واقع از زمان ورود وی به جمع مشاوران شاه آغاز گردید.
با تأسیس سازمان كشورهای صادر كننده نفت (اوپك‌) در آغاز دهه چهل‌، برای تعیین قیمت و حجم تولید نفت توسط یازده كشور نفت خیز دنیا، آموزگار هم در جمع كسانی قرار گرفت كه طرف مشاورت با شاه قرار می‌ گرفتند.
محمدرضا پهلوی‌، تصمیم‌ گیری درباره نفت‌، امور خارجه و دفاع را در شخص خود متمركز كرده بود و برای هر یك از این زمینه‌ ها، مشاورانی دراختیار داشت‌.
 7- نقش آفرینی موثر در اوپک
درسال 1350ش، آموزگار با حفظ سمت (وزارت دارایی‌) ریاست هیئت نمایندگی ایران را برای شركت در دومین اجلاسیه اوپك از جانب شاه برعهده داشت‌. در این اجلاسیه كه آموزگار به ریاست آن انتخاب شده بود قیمت نفت با چند برابر افزایش به تصویب اجلاسیه رسید. این افزایش كه با ریاست آموزگار همزمان شده بود به عنوان پیروزی سران اوپك از جمله شخص آموزگار تلقی شد، و این برای اولین بار بود كه در شرایط خاص بین المللی‌، كشورهای صادركننده نفت قادر شدند درباره نرخ نفت تصمیم بگیرند.
ازاین پس آموزگار با حفظ سمت به عنوان ریاست هیئت ایرانی دراجلاسیه‌های سران اوپك شركت می‌كرد. این دوران با افزایش تقاضای روزافزون غرب برای نفت و در نتیجه موفقیت اوپك در تعیین قیمت بر مبنای تقاضای نفت همزمان بود كه بی تأثیر از بحران‌های سیاسی و نظامی بین‌المللی نبوده است‌. این وضع شهرت فراوانی برای آموزگار به همراه داشت‌. در سال 1352، به همراه دیگر وزرای نفتی جهان در كنفرانس اوپك در وین توسط كارلوس، چریك طرفدار نهضت آزادی بخش فلسطین گروگان گرفته شد و سرانجام با وساطت های جهانی پس از دو روز آزاد شد. او پس از آزادی، جان خود را در راه اعلیحضرت همایونی بی‏ ارزش خواند! جمشید آموزگار در سال 1352، به عضویت در هیئت امنای دانشگاه تهران منصوب شد و در دی ماه همان سال ریاست اجلاس اوپك  در تهران را عهده ‏دار شد .
 8- تصدی وزارت کشور
تصدی آموزگار در مقام وزارت كشور گامی دیگر از زندگی سیاسی وی محسوب می‌شود. در هفتم اردیبهشت 1353 امیرعباس هویدا، نخست وزیر، در ترمیم كابینه یازده  وزیر جدید معرفی كرد. در این تغییر جمشید آموزگار به وزارت كشور و سرپرستی سازمان امور استخدامی منصوب شد.
كار وی مستقیماً زیر نظر شاه قرار گرفت و در این دو مسئولیت مهم استقلال پیدا كرد و تا حدّی از زیر نفوذ نخست‌ وزیر (هویدا) خارج شد. مسائل نفتی و شركت در مجامع بین‌ المللی اوپك كماكان با او بود.
در وزارت كشور مستقلاً دست به انتصاب‌های زیادی زد و معاونین وزارت كشور و استانداران را تغییر داد، ولی در این تغییرات ناتوان‌ ترین، بی‌اطلاع‌ ترین وبی‌ تجربه‌ ترین افراد را برای معاونت و استانداری انتخاب كرد؛ بطوری كه پس ازمدتی كوتاه به اشتباه خود پی برد و برای جبران دست به انتصابات دیگری زد، اما چون انتصابات را با رأی مستبدانه خود و بدون مشورت با مشاوران خبیر انجام می‌داد، انتصابات دومش نه تنها جبران اشتباه اول را نكرد، بلكه بر شدت بحران مشكلات وزارت كشور نیز افزود.
9- خوش خدمتی به شاه در نقش دبیر کلی حزب رستاخیز
پس از تأسیس حزب رستاخیر درسال  1354 توسط شاه ، آموزگار در سمت وزیر كشور و بعد در مقام مشاور اجرایی نخست وزیر مراتب حزبی را به سرعت طی كرد. در چهارم بهمن سال  1354 مسئول هماهنگی خدمات شهری در حزب شد و بالاخره در ششم آبان 1355، بعد از هویدا به عنوان دومین دبیركل «حزب رستاخیز ایران‌« و مشاور نخست وزیر به كنگره حزب معرفی گردید.
 10- نخست وزیری آموزگار
در تیرماه سال 1356، شاه كه با نارضایتی روزافزون عمومی و مشكلات فراوان اقتصادی مواجه بود، امیرعباس هویدا را از سمت نخست وزیری بركنار و پست وزارت دربار را به وی داد و آموزگار را به نخست‏ وزیری برگزید. در واقع شاه برآن بود كه با طرح وعده «گسترش فضای باز سیاسی از طریق وارد كردن اعضای جدید و جوان كابینه‌» درصدد جلب نظر مخالفان برآید و درهمین خصوص دولت آموزگار را سكوی پرش به دوره «آزادی‌، پیشرفت و دمكراسی‌» اعلام كرد.
آموزگار مامور تشکیل کابینه شد. او اعضای كابینه خود را از تكنوكرات‌های بی تجربه انتخاب كرد یا شاید اینها را به او تحمیل كردند. دوران صدارت وی یك سال بود. برنامه دولت او فضای باز سیاسی، صرفه‏ جویی، مهار كردن بحرانهای اقتصادی اعلام شده بود و نمایشی برای خاموش كردن نارضایتی‏ های گسترده مردم بود ولی این نمایش نیز برای رژیم پهلوی پایان خوشی نداشت.
در عرصه بین‌المللی‌، با پیروزی كارتر در انتخابات ریاست جمهوری امریكا در 12 آبان 1355، حمایت نامحدود خارجی از بعضی سیاست‌های رژیم كاهش چشمگیری یافت‌. دولت هویدا دیگر مورد حمایت دمكراتها نبود. به علاوه شاه برای پیروزی جمهوری خواهان هزینه فراوانی كرده بود و این امر وی را بیشتر در مقابل انتقادات دمكراتهای امریكا قرار داد.

Design: Tohid Niknami www.niknami.ir