تاملي در يك كودتاي نافرجام

اميد وقوفي

  روزهاي نخستين پيروزي انقلاب اسلامي و با شكل‌گيري جمهوري اسلامي، ابرقدرتها و به ويژه امريكا در پي نفوذ و تضعيف اين نظام نوپا براي تأمين منافع خويش برآمدند. سرويس‌هاي جاسوسي بيگانه با ابزارهايي نظير تأسيس حزب و گروه، يا حمايت از احزاب و سازمانهاي موجود و يا با نفوذ در دولت موقت و جاسوسي از طريق سفارتخانه‌ها، دامن زدن به تنش‌هاي مذهبي و قومي، تجزيه طلبي و براندازي مسلحانه، ترور رهبران، شورش و آشوب، تلاش گسترده‌اي نمودند. كودتا يكي از راههاي پيش رو براي براندازي بود. معمولاً سال‌هاي آغازين شكل‌گيري كامل نهادهاي جديد، بهترين هنگام براي اقدام به كودتا محسوب مي‌شود.
كودتاي نقاب كه به معناي «نجات قيام انقلاب بزرگ» است با هدف روي كار آمدن دوباره بختيار طراحي شد و سران كودتا با ارتش بعثي عراق هماهنگ كردند كه در 19 تير 1359 در ساعت مقرر، وارد حريم هوايي منطقه شوند و در پي عمليات هوايي عراق، آژير قرمز پايگاه كه رمز شروع كودتا بود به صدا درآيد و پرسنل هواپيماها را مسلح و آماده پرواز كنند. به طور هم‌زمان خلبانان وابسته به كودتا در ظاهر براي حركت به سمت مرزها و پاسخ به ارتش عراق و در واقع براي حركت به سوي تهران و بمباران اهداف از پيش تعيين شده پرواز كنند.
با رسيدن هواپيماها به تهران قرار بود بيت حضرت امام (رحمة‌الله عليه)، فرودگاه مهرآباد، دفتر نخست وزيري، ستاد مركزي سپاه پاسداران، ستاد مركزي كميته‌هاي انقلاب، پادگان ولي عصر(عج)، پادگان امام حسين(ع) و چند نقطه مهم ديگر بمباران شود‌. پس از بمباران‌هاي هوايي، هواپيماها باشكستن ديوار صوتي به نيروي زميني علامت مي‌دادند كه مرحله دوم كودتا را آغاز كند‌.
در اين مرحله بايد صدا وسيما، فرودگاه مهرآباد، ستاد ارتش جمهوري اسلامي، پادگان حر، پادگان قصر و پادگان جمشيديه تسخير مي‌شد و در سطح شهر تهران با اعمال خشونت و ارعاب حالت نظامي ايجاد شود. طبق برنامه اگر نيروي زميني موفق نمي‌شد صدا و سيما را تسخير كند، هواپيماها آنجا را بمباران مي‌كردند‌. سران كودتا براي شروع كار در صدد به اختيار گرفتن يك پايگاه نظامي بر آمدند كه داراي هواپيما، به تهران نزديك، در خارج از شهر، عناصر آن قابل جذب و رهبران عمليات هوايي با پرسنل و اماكن آن آشنايي داشته باشند و به اين ترتيب پايگاه هوايي شهيد نوژه همدان براي شروع كودتا انتخاب شد. پايگاه هوايي شهيد نوژه(1) در 50 كيلو‌متري شهر همدان و در كنار شهر كبودرآهنگ، دور از دسترس مردم قرار داشت و تيمسار محققي، تيمسار سعيد مهديون، سروان حميد نعمتي، سروان ايرج ايران نژاد و چند تن ديگر از سران كودتا در آنجا خدمت كرده بودند و اماكن و پرسنل پايگاه را مي‌شناختند‌. اين پايگاه قبل از انقلاب به نام «پايگاه شاهرخي» خوانده مي‌شد و بعد از انقلاب مدت كوتاهي به «پايگاه حر» نام گرفت، به دنبال شهادت سرهنگ دوم خلبان محمد نوژه از خلبانان فداكار اين پايگاه، كه در پاسخگويي به فرمان حضرت امام خميني (ره) براي كمك رساني به شهيد چمران و جلوگيري از سقوط پاوه در تاريخ 25مرداد 58 به شهادت رسيد، نام اين پايگاه به پايگاه هوايي «شهيد نوژه» تغيير كرد. براي تصرف پايگاه نوژه به عنوان كليد عمليات كودتا قرار بود 12 تيم مركب از يكصد تن از كلاه سبزهاي تيپ نوهد ،300 تا 400 نفر از فريب خوردگان ايل بختياري و 12 نفر راهنما از داخل پايگاه به فرماندهي سرگرد كوروش آذرتاش (فرمانده تيپ 23 نوهد پيش از انقلاب) جهت تصرف پايگاه نوژه وارد عمل شوند‌. طبق نقشه پس از تصرف پايگاه، تيمسار محققي براي رهبري عمليات هوايي در اتاق فرماندهي مستقر مي‌شد و همزمان سروان حميد نعمتي، سروان محمد ملك، سروان كيومرث آبتين و سروان فرخزاد جهانگيري كه هر كدام فرمانده يك تيم بودند نخستين اسكادران هوايي را به پرواز در مي‌آوردند. اين اسكاداران شامل 16 هواپيما از 53 فروند هواپيماي مجهز به سلاح سنگين بود كه براي عمليات در نظر گرفته شده بود‌. همه چيز براي يك كودتا يا جنايت ديگري به اسم دموكراسي و حقوق بشر آماده بود كه ناگهان همه چيز در هم پيچيد و آمريكا كه از شكست و رسوايي صحراي طبس در تب و تاب بود و آن را تلخ‌ترين شكست تاريخي خود خواند، در بهت و حيرت ديگري فرو رفت و برگ ديگري در كارنامه زبوني‌اش در برابر انقلاب اسلامي به ثبت رسيد.
اسنادي كه بعد از تسخير لانه‌ جاسوسي به دست آمد پرده از همكاري بسياري از تشكل‌هاي داخلي با شرق و غرب و اسرائيل برداشت. آمريكا به كمك عراق و برخي كشورهاي منطقه طرح يك كودتا را تهيه كرده بود و مديريت آن را به بختيار مي‌دهد. بختيار از سال 1330 با آمريكا مرتبط بود يعني يك سال و نيم پيش از كودتاي آمريكايي‌ها در ايران در سال 1332 با آنها در ارتباط بود .
  عواملي در داخل و خارج با بختيار همكاري مي‌كنند. ازهاري، قره‌باغي، اويسي و آريانا كه هر يك تشكيلاتي در تركيه و اطراف آن داشته‌اند و در ايران هم با ارتشي‌ها مرتبط بودند، به گونه‌اي شرايط را مطرح مي‌كنند كه در ايران همه ارتش و نيروي هوايي با ما هستند و مسئولين از طرح ما مطلع هستند و همه با ما همكاري مي‌كنند.
در كودتاي نوژه، مصر، اردن و عراق و برخي شيوخ منطقه با آمريكا همكاري كردند؛ همچنين برخي روزنامه‌نگاران مانند احمد احرار و صدرالدين الهي در خارج از كشور و برخي روزنامه‌نگاران در داخل با عوامل كودتا همكاري مي‌كردند.
عراق و آمريكا علاقه‌مند بودند با اجراي كودتا ارتش تضعيف شود تا جنگ را آغاز كنند و لذا با شكست كودتا كليد جنگ تحميلي زده شد. اين نشان مي‌دهد كه اين كودتا چقدر اساسي بوده است كه اگر با موفقيت روبرو مي‌شد اصلاً‌ جنگ تحميلي آغاز نمي‌شد چون براندازي نظام انجام شده بود.
آژانس جاسوسي آمريكا ( سيا ) به كودتاي نوژه اميد زيادي بسته بود و آن را ضربه نهايي و قطعي بر پيكر نظام نظام نوپاي جمهوري اسلامي مي‌پنداشت و اهميت آن را بيش از تجاوز نظام صدام ارزيابي مي‌كرد . به گفته سران كودتا مدتي بر سر تقدم كودتا يا آغاز جنگ تحميلي بحث شد و سرانجام بعد از سفر بني‌عامري به پاريس در اسفند ماه ، طرح كودتا بر شروع جنگ ارجحيت يافت . اين كودتا چنان دقيق طرح‌ريزي شده كه سيا موفقيت آن را قطعي مي‌دانست و حتي اعلاميه‌هاي پيروزي آن آماده و در منازل برخي از كودتاچيان آماده بود . (2) طرح اين كودتا از جمله تلاش هايي بود كه سازمان سيا ، رژيم بعث عراق ، كشورهاي حاشيه جنوبي خليج‌فارس و تعدادي از مخالفين نظام جمهوري اسلامي بطور مشترك آن را طراحي كردند كه پيش از دستيابي به هر گونه هدفي ، كشف و با شكست روبرو شد.(3)
امكانات پشتيباني و تداركاتي آمريكا در آن زمان در حدي نبود كه اجازه ي درگيرشدن ارتش آن كشور را در منطقه اي كه هزاران كيلومتر با خاك آمريكا فاصله دارد بدهد و از سوي ديگر تجربه شكست ويتنام و پيامدهاي بحران زاي داخلي و منطقه اي آن به آمريكا آموخته بود كه مداخله مستقيم نظامي گسترده او به فاجعه خواهد انجاميد. از سوي ديگر، تجربه شكست شوروي در باتلاق جنگ افغانستان نيز در برابر چشم آمريكا بود. واشنگتن مدتي در اين انديشه بود كه آيا اول كودتا را انجام دهد و يا حمله نظامي را از طريق عراق عملي كند. سرانجام به گفته يكي از سران كودتاي نوژه، پس از سفر بني عامري (كه از طراحان كودتا بود) به پاريس در اسفندماه 1358 ، طرح حمله عراق درتقدم دوم قرار گرفت و تقدم اول به كودتا داده شد.(4) بديهي است كه سازماندهي كودتا، با وسعتي كه مورد نظر طراحان آن بود، بدون در اختيار داشتن منابع هنگفت مالي در حدي كه نيازهاي متنوع كودتا را تأمين كند ميسر نبود. يكي از عناصر اصلي كودتا به نام ناصر ركني در اعترافاتش اظهار داشته بود كه پول در وهله اول از جانب كشورهاي آمريكا، انگليس و عراق در اختيار ستاد كودتا مستقر در پاريس نهاده مي شد و از آن طريق به داخل كشور سرازير مي گشت.(5)
خوشبختانه علي رغم همه اين مقدمه چيني ها ضد انقلاب و سازمانهاي جاسوسي بيگانه و دولت هاي مرتجع منطقه، توطئه كودتا كشف و بسياري از دست اندركاران آن در روز هجدهم تيرماه1359، چند ساعت پيش از اجراي كودتا شناسايي و دستگير شدند. و به اين ترتيب يكي از گسترده ترين و خطرناك ترين طرح هاي آمريكا براي براندازي نظام جمهوري اسلامي ايران نقش برآب گرديد.
پي نوشتها:
1 - آغاز كودتا از پايگاه هوايي شهيد نوژه همدان برنامه‌ريزي شده بود به همين دليل پس از كشف و سركوب به «كودتاي نوژه» شهرت يافت.
2.كودتاي نوژه ، مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي ، تهران 1367 ، صص 37و36
3.همان ، ص 37
4.ماهنامه زمانه ، تير 1384 ، شماره 34 ، صص 36-35
5-كودتاي نوژه. پيشين، ص115.

مركز اسناد انقلاب اسلامي

Design: Tohid Niknami www.niknami.ir