استعفاي عاقد قرارداد 1919

جان لارنس كالدول وزير مختار وقت آمريكا در ايران در 10 آوريل 1920 در نامه اي به وزارت خارجه كشورش راجع به بازگشت احتمالي احمد شاه قاجار از سفر اروپائيش چنين گزارش مي‌كند:
 «اعلي‌حضرت شاهنشاه، همچنان در حال سياحت اروپا است و اخيراً از طرف شاه ايتاليا رسماً دعوت شده است. انتظار مي‌رود كه وي در ماه مي يا ژوئن به ايران بازگردد.»  سر كنسول آمريكا هايتزر نيز در مورد حضور شاه در بغداد چنين گزارش مي‌دهد: «مفتخرم به استحضار وزارت خارجه برسانم كه اعلي‌حضرت احمدميرزا، شاه ايران، روز جمعه 21 مي ساعت 6 بعد از ظهر با قطار از بصره وارد بغداد شد. وي در ايستگاه قطار با فرمانده كل قواي انگليس در منطقه، سپهبد سر آيملر هالدين؛ كميسر غيرنظامي، نايب سرهنگ سرآرنولد ت. ويلسون؛ فرمانده نظامي، نايب سرهنگ بالفور؛ و وجوه اعيان بغداد ديدار كرد. در روز‌هاي بعد اعلي‌حضرت نمايندگان كنسول‌هاي خارجي را به حضور پذيرفت. سركنسول آمريكا و نايب كنسول فرانسه نيز با شاه ملاقات كردند. سركنسول فرانسه بيمار بود؛ و نايب كنسول از طرف او آمده بود. من به زبان تركي با شاه در مورد اروپا گفتگو كرديم و ايشان سفر خود را سفري جالب و مفرح توصيف كردند... منبع موثقي به من خبر داد كه شاه در زيارت حرم كاظمين، در چهار مايلي بغداد، برخورد ناخوشايندي را تجربه كرده است. شاه پس از ملاقات با سفرا، در همان روز براي زيارت به اين شهر رفت. يكي از رهبران روحاني شاه را نالايق خوانده، چرا كه وي مملكت را به انگليسي‌ها فروخته است. شاه نيز پاسخ داد... صيانت از منافع ايران از وظايف اوست و روحانيان به امور معنوي مردم بپردازند؛ به علاوه زماني كه وي به صورت ناشناس در حال زيارت حرم كاظمين است، درست نيست كه در مورد چنين اموري به بحث بنشينند... سپس شاه سلام محترمانه‌اي عرض كرده و به بغداد بازگشت. صلابتي كه در عكس‌هاي شاه در اروپا ديده مي‌شد، به هيچ وجه در شخص شاه به چشم نمي‌خورد. كاملاً واضح است كه وي با عمل جراحي چند چروك‌ پوست خود را تا اندازه زيادي ترميم كرده است. شاه درصدد است با زيارت اماكن مقدس كربلا، نجف و سامرا، روز يكشنبه، سي‌ام مي از طريق خانقين وارد ايران شود.»      
 كالدول چندي بعد بازگشت شاه را چنين توصيف مي‌كند: «اعلي‌حضرت شاهنشاه، پس از سفري ده ماهه به اروپا، دوم ژوئن وارد تهران شد. وي در صدد بود چندين هفته زودتر از موعد مقرر به ايران بازگردد، اما استقبال گرم دولت‌هاي اروپايي باعث شد كه شاه سفر خود را طولاني‌تر كند. اما در نهايت به دليل گرماي عراق و بيماري اعلي‌حضرت و بي‌‌نظمي و ناآرامي در عراق و استان‌هاي مختلف ايران، وي از زيارت اماكن مقدس اسلامي صرف‌نظر كرد و به سمت پايتخت حركت كرد. درباريان، اعيان و اشراف و مقامات رسمي كشور در يكي از باغ‌هاي سلطنتي در خارج شهر، استقبال گرمي از اعلي‌حضرت به عمل آوردند. پس از پذيرايي كه دو ساعت به طول انجاميد، شاهنشاه وارد شهر شد. خيابان‌هاي شهر با فرش‌هاي شرقي تزئين شده بود و جمعيت زيادي تا كاخ سلطنتي گلستان از شاه استقبال كردند. عده‌اي معتقدند استقبال مردمي،‌ حداقل در تهران، اعتبار اندك و رو به زوال شاه را كمي افزايش داده است. به هر حال، اعتبار شاه به موضعي كه اعلي‌حضرت اتخاذ كرده و كابينه‌اي كه به تازگي تشكيل شده است، بسيار بستگي دارد... در اين سفر اوضاع روحي و جسمي اعلي‌حضرت بهبود چشمگيري داشت. در اين مدت هفتاد پوند از وزن وي كاسته شد (حداكثر وزني كه مي‌توانست از دست بدهد) و نه تنها اطلاعات ايشان از حوادث و اوضاع و احوال سياسي جهان افزايش يافت بلكه ايده‌ها، ايدآل‌ها و رويكرد كلي اعلي‌حضرت به زندگي و جهان به سمت بهتر شدن تغيير كرد.» كالدول همچنين در مورد ورود وزيرمختار جديد انگلستان چنين گزارش مي‌كند: «آقاي نورمن در چهارم ژوئن وارد تهران شد و از آن زمان تا كنون بسيار فعال بوده است. وي مردي چهل و پنج ساله است و اين براي اولين بار است كه در جايگاه وزيرمختار قرار مي‌گيرد. در خلال جنگ، وي رايزن سفارت انگلستان در توكيو و پس از آتش بس مشاور ويژه كميسيون صلح انگلستان در پاريس بود.»
نورمن نتوانست كابينه وثوق‌الدوله را بر سر كار نگه دارد. كالدول در 25 ژوئن مي‌نويسد: «آشوب و بي نظمي در استان‌هاي مختلف و حمله بولشويك‌ها، منجر به كناره‌گيري كابينه ايران شد. در حال حاضر اوضاع آرام است.»  وي جزئيات قضايا را چنين گزارش مي‌كند: «به محض بازگشت اعلي‌حضرت زد و بند‌هاي سياسي از هر طرف آغاز شد و شمار زيادي از ناراضيان، كه رژيم وثوق‌الدوله نقش به سزايي در به وجود آمدن آنها داشت، به سرعت نزد شاه شتافتند تا او را از ندانم‌كاريها و گرفتاريها و مصيبت‌هايي كه گريبانگير خود و كشور شده بود، آگاه سازند. وثوق‌الدوله هم فوراً به شاه اطلاع داده است كه بيش از توان خود كار كرده است و اكنون مايل است كه از زحمت و مسئوليت دولت معاف شود. پس از چند روز تعلل و سردرگمي، استعفاي وي پذيرفته شد. سپس به سرعت تهران را ترك كرد؛ مي‌گويند كه عازم هند و انگلستان است. گزارش‌هاي موثق حاكي از آن است كه كمك ماهانه سيصد و پنجاه هزار توماني انگلستان به ايران عملاً به وثوق‌الدوله پرداخت مي‌شد و وثوق‌الدوله پرداخت‌هاي سه ماه اخير را براي خود برداشته و هيچ مبلغي از اين وجوه به دست دولت ايران نرسيده است. زماني كه كناره‌گيري وثوق‌الدوله قطعي شد، تجمعات متعددي در تهران برپا گرديد. در اين تجمعات، معترضين از شاه خواستار اجراي اين موارد شده‌اند: برداشته شدن حكومت نظامي؛ لغو قرارداد انگلستان ـ ايران در آگوست 1919؛ برگزاري مجدد انتخابات مجلس در تمام ولايات به منظور تغيير نمايندگاني كه با تقلب انتخاب شده‌اند؛ وآغاز به كار فوري مجلس ملي. بلافاصله پس از كناره‌گيري وثوق‌الدوله، شاه شخصاً با ارسال تلگرامي، افرادي را كه به كاشان تبعيد شده بودند به تهران فرا خواند... رئيس‌الوزراي جديد (مشيرالدوله) با انتشار ابلاغيه‌اي چنين اظهار داشت: «در ارتباط با قرارداد انگلستان ـ ايران در 9 آگوست 1919، واضح است، كه اين توافقنامه پيش از اجرا مي‌بايست به تصويب مجلس برسد؛ لذا در حال حاضر اجراي آن متوقف خواهد شد.» با اين حال، لازم به ذكر است كه هم اكنون دولت ايران در قبال شمار زيادي از مستشاران و كارمندان انگليسي كه حداقل به مدت سه سال با اين دولت قرارداد دارند، متعهد است. با اينكه ادامه كار اين افراد تا تعيين تكليف قرارداد مبهم است، اين مستشاران در اين مدت در ايران نگاه داشته خواهند شد.» با اينكه انگلستان از كناره‌گيري وثوق‌الدوله ناراحت شد، اما جانشين او مورد قبول انگليسي‌ها بود: «از آنجا كه ممكن است براي وزارت خارجه مهم باشد، مفتخرم كه به ضميمه اين نامه مقاله مهمي را كه در 22 جولاي 1920 در نشريه خاورميانه (لندن) به چاپ رسيد، براي شما ارسال كنم. در اين مقاله اوضاع اين بخش از جهان و خصوصاً سياست انگلستان در ايران بررسي شده است.» در بخش‌هايي از اين مقاله آمده است: «با سرنگوني وثوق‌الدوله، يكي از بهترين دوستان ما از كار بركنار شد. او در تمام سال‌هاي جنگ در كنار ما ايستاد و بيش از هر شخص ديگري بر بي طرفي ايران پافشاري كرد و اين همه آن چيزي بود كه ما مي‌خواستيم. او كسي بود كه بلافاصله پس از جنگ براي انعقاد قرارداد انگليس ـ ايران، با ما بر سر ميز مذاكره نشست. اگر او قرباني تمايل شاه به ايجاد تحول شده است، مشيرالدوله مي‌تواند جانشين خوبي به عنوان رئيس‌الوزرا براي او باشد. مشيرالدوله تحصيل كرده غرب است و احتمالاً اهداف بلندي در سر مي‌پروراند. اما افرادي در كابينه او حضور دارند كه سابقه‌ آنها در طول جنگ مورد ترديد است. به هر حال، آغاز به كار مجلس كه نمي‌توان و نبايد آن را بيش از اين به تأخير انداخت، اقتدار دولت جديد و شاه جوان را در معرض آزموني اساسي قرار مي‌دهد؛ چرا كه افرادي حضور دارند كه، حتي اگر مستقيماً هم از مسكو الهام نگيرند، در برابر تبليغات فريبنده و وسوسه‌انگيز بلشويك‌ها چندان مقاوم و مصون نيستند.

از قاجار تا پهلوي منتشره از سوی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی ، ص 103 تا 107

Design: Tohid Niknami www.niknami.ir